Қазақстан басқа елдердің технологиялық артта қалуын еңсеру үшін ғылымды қаржыландыруды арттыруға дайын. ҚР Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбектің айтуынша, 2023–2025 жылдарға арналған ғылым бюджеті алдыңғы үш жылмен салыстырғанда 3,3 есе өсті. 2024–2026 жылдар аралығында олар Қазақстандағы ғылыми жобалар мен әзірлемелерге 730 млрд теңге жұмсамақ. Бұл соманың егжей-тегжейлі бөлінуі көрсетілмеген.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі (ҒЖБМ) әзірге қолданбалы ғылымды мемлекеттік қаржыландыру туралы толық ақпарат берді. Жалпы, үш жыл ішінде ғылыми жұмыстың бұл бөлігіне бюджеттен 489,2 млрд теңге бөлінетіні белгілі. Биылғы жылы шығын көлемі 145,3 млрд теңгені құрайды. Оның жартысына жуығы немесе 65 млрд теңгесі бағдарламалық-нысаналы қаржыландыруға, 56,2 млрд теңгесі (38,7%) — ғылыми гранттарға, ең аз үлесі, 24,1 млрд теңгесі (16,6%) — коммерцияландыруды қаржыландыруға бағытталады.
Алдағы үш жылдың жоспарында әзірге тек үкімет ақшасы бар. Елімізде коммерцияландыру жобаларын жекемен бірлесіп қаржыландыру үлесі әлі де аз. 2022 жылы бұл көрсеткіш 25% болса, былтыр жоспар бойынша 30%-ға жетуі тиіс еді. 2023 жылға арналған нәтижелер жарияланбағандықтан, көрсеткішке қол жеткізудің түпкілікті нәтижесі әлі белгісіз.
Биылдың өзінде Қазақстанда жеке құрылымдардан қаржыландыру күрт өсуі мүмкін. ҚР Энергетика министрлігінің мәліметінше, 2024 жылы дайындық кезеңі аяқталып, жер қойнауын пайдаланушылардың өндірістік шығынының 1%-ын ҒЗТКЖ-ға аудару талабы күшіне енеді. Бұл жыл сайын ғылымды қаржыландыруды 25% арттыруға және ғылыми жобаларды коммерцияландыру үлесін 40%-ға (зерттеу жұмыстарының жалпы көлемінен) дейін арттыруға мүмкіндік беруі тиіс. Сонымен қатар, ҚР ҒЖБМ Ғылым комитетінің жоспарына сәйкес, алдағы үш жылда коммерцияландыру жобаларын жекемен бірлесіп қаржыландыру үлесі 58%-ға жетуі тиіс.
Осы болжамдар мен жоспарлардың барлығы орындалса, 2027 жылға қарай Қазақстан экономиканың білім сыйымдылығы бойынша артта қалуды еңсеріп, ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығындарды жалпы ішкі өнімнің кем дегенде 1%-на дейін арттыра алады. 2022 жылы бұл көрсеткіш 0,13%, ал 2023 жылдың ортасында 0,25% болды. Бұл туралы ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек мәлім етті. Мұндай динамиканың өзінде ғылымға жұмсалатын қаржының көрсеткіші өте аз болып қала береді. Ourworldindata жаһандық мәліметтер базасының сайтында жарияланған 2021 жылға арналған халықаралық рейтинг негізінде Қазақстан табысы орташадан төмен елдердің деңгейіне де жетпейді. Олардың ҒЗТКЖ-ға жұмсаған үлесі үш жыл бұрын шамамен 0,5% ауытқыған. Орташа табысы бар елдер ғылымға 1,9%, бай елдер 3% бөледі.
2021 жылы ҒЗТКЖ шығынының үлесі бойынша елдер тізімінде Қазақстан 110 елдің ішінде 97-орында болды. Эфиопия, Моңғолия, Армения, Чад және басқа да көптеген елдер бізді басып озды. Біз сондай-ақ солтүстік көршіміз, Қазақстан экономикалық үлгісі ұқсас Ресейден алшақпыз. РФ-да жалпы ішкі өнімнің 1,1%-ы ғылымға жұмсалады. Жетекші мемлекеттер — Израиль (5,4%), Оңтүстік Корея (4,8%) және Швеция (3,5%).
Қазақ ғылымының ең үлкен проблемалары — оның теориялық сипаты мен өндіріс пен бизнестен алшақтығы. Бұл туралы ел президенті айтып, ғылыми зерттеулердің статистикасын растап отыр. ҚР-дағы іргелі және қолданбалы ғылыми жобалар ҒЗТКЖ-ға бөлінген барлық ақшаның 82%-ын, ал жаңа материалдарды, бұйымдарды, процестерді жасауға бағытталған конструкторлық жобалар — бар болғаны 18%-ды құрайды. Бұл көптеген жаңалықтар мен әзірлемелер қағаз жүзінде қалып, экономикаға «жұмыс істемейді» дегенді білдіреді. Тиісті министрлік бұл мәселені растап отыр.
«Ғылыми жетістіктерді іс жүзінде пайдалану мүмкіндігі болмаған жағдайда, ғылыми зерттеулердің мұндай жағдайында кәсіпкерлерді ғылымға инвестиция салудың қажеттілігі мен пайдалылығына сендіру өте қиын. Осыған байланысты, ҒЗТКЖ шығындарының артуына қарамастан, соңғы жылдары ЖІӨ-нің ғылым сыйымдылығы өзгерген жоқ», — делінген ҚР ҒЖБМ желтоқсан айының соңында жариялаған Ұлттық ғылым туралы баяндамасында.
Бұл «Ғылым қоры» АҚ үкіметі жариялаған бірнеше жылдардағы (2016–2018, 2022-2023 жылдар) мемлекеттік гранттар аясындағы ғылыми жобаларды коммерцияландырудың нәтижелері. Гранттық конкурсқа түскен 1,7 мың өтінімнің тек 19,6%-ы, яғни 341 жоба мақұлданған. Оның 290-ы жүзеге асырылуда, тек 149 жоба сатылымға шыққан. 16 кәсіпорын шетелге экспорттауға қол жеткізді. Жалпы, осы кезеңдерде сатылымнан 32,4 млрд теңге кіріс түскен.
Бұл тұрғыда бизнестің мәселелерді шешуге деген сұранысы мен ғалымдардың нарыққа деген ұсыныстарын салыстыру қызық. Бұған «Ғылым қоры» АҚ-ның ғылыми әзірлемелерінің көрмесі көмектесе алады. Мысалы, бірге қаржыландыруды көздейтін дайын жобалардың ішінде қазіргі таңда мұнай және көмір өндіруші компанияларға, құрылыс материалдарын өндірушілерге, геологиялық барлауларға, коммуникациялық технологияларға арналған бірнеше ғылыми жұмыстар бар. Бизнестің ғылыми жобаларға арналған технологиялық сұраныстары сәл басқаша бағытқа ие. Құрылыс компаниясы ғалымдардан мектеп салудың уақыты мен құнын азайтатын инновациялық технологияларды әзірлеуді сұрайды. Фермерлер қауымдастығы сусыз өңірлердегі мал азығы мәселесін ғалымдардың көмегімен шешуді армандайды. Ал ет комбинаты ет өндірісін ұйымдастыру және оны Қытай мен БАӘ елдеріне экспорттау мәселесін ғылыми тұрғыдан шешуге әзір.