Елдің даму деңгейі экономиканың көлемімен және халықтың табысымен ғана айқындалмайды. Өмір сүру ұзақтығы, білім алу мүмкіндігі және экономикалық мүмкіндіктердің адамдардың тұрмыс сапасына қаншалықты әсер ететіні де айтарлықтай маңызды факторлар. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) есептейтін адам дамуының индексі (АДИ) дәл осы параметрлерді біріктіреді.
АДИ үш негізгі бағытты ескереді: ұзақ әрі салауатты өмір, білім алуға қолжетімділік және лайықты тұрмыс деңгейі. Оларды бағалау үшін күтілетін өмір сүру ұзақтығы, күтілетін және орташа білім алу ұзақтығы, сондай-ақ жан басына шаққандағы сатып алу қабілетінің паритеті (АҚП) бойынша жалпы ұлттық табыс (ЖҰТ) қолданылады. Түпкілікті индекс бірлікке неғұрлым жақын болса, елдегі адам дамуының деңгейі де соғұрлым жоғары болады.
Бұл ретте жоғары табыстың өзі әлі де жоғары АДИ-ге кепілдік бермейді. Үш бағыт бір көрсеткішке біріктіріледі, сондықтан олардың біреуі бойынша төмен нәтижені екіншісінің жоғары көрсеткішімен толығымен өтеу мүмкін емес. Бұдан бөлек, АДИ-ді есептеу кезінде табыс өсімінің ықпалы оның артуына қарай біртіндеп азая береді. Сондықтан рейтингтегі жоғары орын өмір сүру ұзақтығының, білім берудің және халық табысы деңгейінің өзара үйлесімін көрсетеді.
БҰҰДБ-ның 2025 жылғы адам дамуының индексі бойынша рейтингінде 0,972 көрсеткішімен Исландия бірінші орында тұр. Одан кейін 0,97 көрсеткіштерімен Норвегия мен Швейцария орналасты. Алғашқы ондыққа сондай-ақ Дания, Германия, Швеция, Австралия, Гонконг, Нидерланды және Бельгия кірді.
Рейтингтің төменгі бөлігінде негізінен Африка елдері орналасты. Соңғы орындарға 0,388 индексімен Оңтүстік Судан, сондай-ақ Сомали мен Орталық Африка Республикасы жайғасты.
Әлем бойынша орташа АДИ көрсеткіші 0,756-ны құрады. БҰҰДБ бөліп көрсеткен аймақтық топтардың ішінде ең жоғары көрсеткіш Еуропа мен Орталық Азияда тіркелді: 0,818. Одан кейін Латын Америкасы мен Кариб бассейні (0,783), сондай-ақ Шығыс Азия мен Тынық мұхиты аймағы (0,775) орналасты. Ең төменгі көрсеткіш Сахараның оңтүстігіндегі Африка елдеріне тиесілі болды: 0,568.
Орталық Азия елдерінің арасында Қазақстан көш бастады. ҚР 0,837 индексімен әлемде 60-орынды иеленді және адам дамуының деңгейі өте жоғары мемлекеттер санатына енген аймақтағы жалғыз ел болды. Одан кейін 0,764 индексімен 95-жолға Түркіменстан орналасты. Өзбекстан 107-орынға (индекс — 0,74), Қырғызстан 117-орынға (0,72) жайғасты. Тәжікстан 0,691 индексімен 128-орынды иеленіп, адам дамуының деңгейі орташа елдер санатына енді.
Қазақстанды рейтинг аутсайдері әрі аймақтағы даму деңгейі орташа айтарлықтай әлсіз елдер санатына енген жалғыз мемлекет Тәжікстанмен салыстырмай-ақ қоялық. Оны ең аз балл жинаған келесі мемлекет — Қазақстанмен ортақ тұстары әлдеқайда көп көршілес Қырғызстанмен салыстырайық. Оның үстіне Қырғызстан осы критерий бойынша ОА елдері рейтингінің төменгі бөлігінде болғанымен, әлі де адам дамуының деңгейі жоғары елдер қатарына кіреді, сондықтан бұл салыстыру орынды болады.
Сонымен, Қазақстан мен Қырғызстанды рейтингте бірден 57 позиция бөліп тұр, ал индекстер арасындағы айырмашылық 0,117-ні құрайды. Бұл ретте АДИ жекелеген құрамдас бөліктері бойынша жағдай өзгеше: кейбір көрсеткіштер бойынша елдер бір-біріне өте жақын болса, енді басқа көрсеткіштер бойынша арақашықтық әлдеқайда алшақ.
Қазақстанда туғанда күтілетін өмір сүру ұзақтығы 74,4 жасты, ал Қырғызстанда 71,7 жасты құрайды. Айырмашылық – 2,7 жас. Бұл ретте ҚР көрсеткіші — Орталық Азияның барлық елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Өзбекстанда күтілетін өмір сүру ұзақтығы 72,4 жасты, Тәжікстанда 71,8 жасты, Түркіменстанда 70,1 жасты құрайды. Жоғары көрсеткіш Қазақстанның АДИ-дің түпкілікті мәнінен де көрініс табады.
Білім алуға келетін болсақ, бұл жердегі айырмашылық әлдеқайда аз. Қазақстанда күтілетін білім алу ұзақтығы 14 жылды, Қырғызстанда 12,7 жылды құрайды. Орташа білім алу ұзақтығы, яғни 25 жастан асқан халықтың оқуға орта есеппен бөлген жылдар саны, сәйкесінше, 12,5 және 12,1 жыл. Соңғы көрсеткіш бойынша айырмашылық бары-жоғы 0,4 жылды құрайды. Сонымен қатар: Орталық Азияның қалған елдерінің арасында ҚР-ға орташа білім алу ұзақтығы бойынша Қырғызстан ең жақын тұр.
Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы айтарлықтай айырмашылық табыс деңгейінде байқалады. 2021 жылғы СҚП бойынша жан басына шаққандағы ЖҰТ ҚР-да 31 мың АҚШ долларын құрайды, ал Қырғыз Республикасында — 6,1 мың АҚШ доллары. Қырғызстанның көрсеткіші қазақстандық деңгейдің 19,6%-ына ғана жетеді. Салыстыру үшін: Түркіменстанда 2021 жылғы СҚП бойынша жан басына шаққандағы ЖҰТ 17,7 мың АҚШ долларын, Өзбекстанда 8,8 мың АҚШ долларын, Тәжікстанда 5,7 мың АҚШ долларын құрайды. БҰҰДБ әдістемесі жоғары табыстың ықпалын бәсеңдететініне қарамастан, Қазақстан мен Қырғызстанның бір-бірінен ең көп ерекшеленетін тұсы да дәл осы компонент бойынша.
Бұл ретте АДИ-дің маңызды бір шектеуі бар: ол орташа көрсеткіштерге негізделеді және жетістіктердің халық арасында қаншалықты тең бөлінгенін өздігінен көрсете алмайды. Бұл үшін БҰҰДБ теңсіздік ескерілген бөлек индексті есептейді. Өмір сүру ұзақтығы, білім алу және табыс деңгейіндегі теңсіздік неғұрлым айқын болса, бұл көрсеткіш әдеттегі АДИ-мен салыстырғанда соғұрлым төмендейді.
Бұл ретте Түркіменстан мен Өзбекстан бойынша мұндай түзетілген деректер жоқ болғанымен, рейтинг соңындағы Қырғызстан мен Тәжікстан бойынша бар екенін атап өткен жөн, сондықтан бұл жерде де көрсеткіштерді көршілес елдермен салыстыруға болады.
Сонымен, мұндай түзетуден кейін де Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы алшақтық сақталады. Теңсіздік ескерілген АДИ ҚР-да 0,766-ны, ал Қырғызстанда 0,649-ды құрайды. Қазақстан теңсіздік кесірінен индекстің бастапқы мәнінің 8,5%-ын жоғалтса, Қырғызстан 9,9%-ын жоғалтады. Жекелеген құрамдас бөліктер тұрғысында айтарлықтай айырмашылық өмір сүру ұзақтығында байқалады: бұл көрсеткіш бойынша теңсіздік деңгейі ҚР-да 7,2%-ды, ал Қырғызстанда 10,3%-ды құрайды. Білім алу бойынша бұл көрсеткіштер, сәйкесінше, 3,2% және 3,4%, ал табыс бойынша — 14,7% және 15,3%.
Қорытындылай келе, Қазақстандағы адам дамуының деңгейі Қырғызстанға қарағанда едәуір жоғары, бұл ретте айырмашылық тек экономиканың көлеміне ғана тіреліп тұрған жоқ. ҚР-дағы табыстың жоғары деңгейі өмір сүру ұзақтығының жақсырақ көрсеткіштерімен және білім берудің біршама жоғары көрсеткіштерімен астасып жатыр, ал теңсіздік ескерілгеннен кейін де елдер арасындағы алшақтық сақталады. Осылайша, БҰҰДБ ескеретін базалық нәтижелердің жиынтығы бойынша Қазақстан әлдеқайда тиімді жағдайда тұр.
