Соңғы бірнеше жылда Ғылым және жоғары білім министрлігі «Болашақ» бағдарламасы бойынша қазақстандықтарды оқытуға 97,4 млрд теңгеден астам қаржы жұмсады. Ақша тікелей бюджет қаражатының әкімшісі — «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ-ға оқу ақысын төлеуге аударылды. Бұл ақпарат акционерлік қоғамның 2017–2022 жылдарға арналған қаржылық есебінен алынды.
Осы кезеңдегі ең жоғары сома былтырғы 23 млрд теңге транш болды. 2021 жылмен салыстырғанда бағдарламаны қаржыландырудың өсімі 49,5%-ды құрады. Өткен жылдары қазақстандық студенттердің шетелде білім алуына қаражат ағыны 14–16 млрд теңгені құраған.
2023 жылдың қарашасы «Болашақ» бағдарламасы үшін есте қаларлық ай болды, оған 30 жыл толды. Осы оқиға қарсаңында бас прокурордың бұрынғы орынбасары сенатор Андрей Лукин «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ-ның қаржылық саясатын сынап, оны шығындалған деп атады. Ел премьер-министріне жолдаған сауалында сенатор қаржыны тиімсіз басқарудың бірнеше факторларын атады, соның салдарынан бюджетке миллиардтаған доллар шығын әкелген.
Атап айтқанда, бағдарлама жұмыс істеген жылдар ішінде 400-ге жуық бұрынғы «болашақтықтар» стипендиясынан айырылды немесе одан бас тартты. Бағдарламаға қатысу шарттарына сәйкес, егер қандай да бір себептермен оқуын аяқтамаған немесе белгілі бір мерзімде мамандығы бойынша жұмыс істемеген түлек шәкіртақыға жұмсалған ақшаны мемлекетке қайтаруы тиіс. Мәселен, осы 400 проблемалы түлектің бюджет алдындағы қарызы қазірдің өзінде 6,7 млрд теңгеге таяп қалды. Депутаттың бұл деректерін «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ қаржылық есептері де растайды. Оларды осы қарыздың өсуін бақылау үшін пайдалануға болады. 2017–2022 жылдар аралығында қарыз сомасы 15,6% — 5,8 млрд теңгеден 6,7 млрд теңгеге дейін өсті. Сондай-ақ құжаттарда оқуын аяқтамаған «Болашақ» бағдарламасының студенттері қандай соманы қайтарғаны көрсетілген. Былтыр бұл сома 1,6 млрд теңгені құраған.
«Болашақ» бағдарламасы бойынша үш онжылдықта 15 мың адам оқытылды. Оның ішінде 12,4 мың стипендиат оқуын аяқтады. Сенатордың айтуынша, биыл бақылаушы органдар түлектердің Қазақстанға оралмауы немесе мамандығы бойынша үздіксіз жұмыс істеу талабын бұзуы бойынша 1 мыңға жуық деректі анықтаған.
«Кепілге қойылған мүліктен ауыртпалықтарды заңсыз алып тастау фактілері бар (шетелге оқуға кеткен кезде стипендиат жылжымайтын мүлікті кепілге қалдыруға міндетті). Орталықтың бұрынғы басшылығы оқуға кеткен шығыны 100 млн теңгеден асатын түлектердің мүлкіне салынған кепілдікті алып тастау туралы шешім қабылдады», — деді Андрей Лукин.
Басқа қаржылық басқару сәтсіздіктеріне сыбайлас жемқорлық жатады. 2022 жылға арналған есепте аудиторлар «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ ұрланған 469 млн теңгені бюджетке қайтару міндеттемесі әлі де бар екенін көрсетеді. Сондай-ақ АҚ 2018 жылы «Валют-Транзит Банк» шотына орналастырылған 800 млн теңгені бюджетке қайтаруы тиіс. «Астана Банкі» АҚ дефолт салдарынан 1 млрд теңгеден сәл астам шығын кетті. Бұл ақша енді үмітсіз талап шығындарына қосылады.
«Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ қаржылық есебін зерделеу кезінде акционерлік қоғам басшылығының өздеріне жұмсаған сомалары туралы деректер таң қалдырады. 2022 жылдың соңында басшы қызметкерлердің жалақысы мен сыйлықақылары бірден 5,2 есе, яғни 8,9 млн теңгеден 46 млн теңгеге дейін өсті. 2022 жылы төрт топ-менеджер болғанын ескерсек, олардың әрқайсысына ай сайын 958 мың теңге төленген.
Статистикаға сәйкес, «Болашақ» бағдарламасының түлектерінің жартысынан көбі кейбір әлеуметтік пәндер бойынша, тағы 35%-ы экономика, қаржы, құқық және мемлекеттік саясатқа қатысты мамандықтар бойынша білім алған.
Сенатор «Болашақ» бағдарламасы бойынша мамандықтардың дұрыс таңдалмағаны туралы тезисті растау үшін қызықты жағдайларды келтіреді. Көптеген гуманитарлық мамандықтар бойынша қазақстандық жоғары оқу орындарында жоғары оқу орнынан кейінгі білім алуға болады екен. Стипендияны шетелге жіберіп, оның қосымша білім алуына миллиондаған теңге жұмсаудың қажеті жоқ. Мұндай мамандықтарға заң, мемлекеттік басқару, менеджмент, басқару және кез келген шығармашылық мамандықтар жатады. Оның үстіне бағдарлама түлектері оқу орнын бітіргеннен кейін өз мамандығының аясында мемлекеттік кәсіпорындарда жұмыс істей бермейді екен. Мәселен, шетел университетінің магистратурасын «Мемлекеттік басқару» мамандығы бойынша бітірген болашақтық оқуын аяқтағаннан кейін жеке компанияда HR маманы болып жұмыс істеген жағдайлар болды. Осыған ұқсас 24 түлекті оқытуға жұмсалған шығын көлемі 750 млн теңгеден асты.
Бұл ретте «Болашақ» командасының қол жеткізген айқын табыстарын жоққа шығаруға болмайды. Мәселен, Павлодар облысының кардиохирургы Мұрат Райханов шетелде білім алған соң жүрекке бірегей ота жасауды қолға алып, мыңдаған адамның өмірін сақтап қалды. «Болашақ» бағдарламасы бойынша Бристоль университетінің түлегі Досжан Жүсіпов инсульт диагнозын автоматтандыратын жасанды интеллект жасады. Жоба қазірдің өзінде тамаша нәтиже көрсетті: соның арқасында кейбір ауруханалар инсульттан болатын өлімді 63% төмендете алды. Жүсіпов инвесторды қызықтыра алды, жобаны әзірлеуге 1 млн АҚШ долларын алды және оны бүкіл елдегі инсульт орталықтарында жүзеге асыруда. Ал шетелден білім алып, елге оралып, нақты игілік әкелген талантты қазақстандықтардың мұндай жағдай көп.
