2023 жылдың қаңтар–қыркүйегінде телекоммуникация саласына салынған инвестиция 123,6 млрд теңгеге жетті, бұл 2022 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда бірден 27% көп (ФКИ — 123,9%), оның 118,5 млрд теңгесі бизнестің меншікті қаражаты есебінен тартылды.
Цифрландыру және халықты қолжетімді және жылдам интернетпен қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар мақсаттарға жетуге айтарлықтай серпін берді, бірақ негізгі жүк әлі де байланыс операторларына жүктеліп отыр. 2022 жылдың қаңтар–қыркүйегімен салыстырғанда бизнестің меншікті қаражаты есебінен секторға салынған инвестиция көлемі бір жылда 2 есе өсті. Жалпы, соңғы үш жылда секторға инвестиция тарту алдыңғы үш жылмен салыстырғанда ең жоғары деңгейде болды. Мәселен, бүкіл 2022 жылы телекоммуникация секторында тартылған меншікті қаражат көлемі 116,6 млрд теңге, 2021 жылы — 125,4 млрд теңге, әлемдік интернетті дамытуға серпін берген 2020 жылы — 134,5 млрд теңге болды. Салыстыру үшін: коронадағдарыс жылдарында инвестиция көлемі айтарлықтай аз болды: 2019 жылы — 102,7 млрд теңге, 2018 жылы — 92,5 млрд теңге, 2017 жылы — 65,9 млрд теңге.
Телекоммуникация саласына инвестицияның негізгі бөлігі жаңа инфрақұрылымды құру немесе ескі инфрақұрылымды жаңарту, оның ішінде ескі жабдықты ауыстыру, өндірістік қуаттарды кеңейту, жаңа технологияларды енгізу және қолданыстағы қызметтерді оңтайландыруға инвестициялау, жаңа өндіріс орындарын пайдалануға беруге салынды.
Жоғарыда аталған бағыттардың басым бөлігі ел тұрғындарын байланыспен қамтамасыз етудің генераторлары базалық станцияларды (БС) орнатуға тікелей байланысты. Байланыс операторларының қомақты инвестициялары БС орнатуға және жаңғыртуға бағытталған. Дегенмен, оларды орнату күрделі қаржыны қажет ететін процесс. БС орташа құны шамамен 150 мың еуроны құрайды, оған жабдық, құрылыс және техникалық қызмет көрсету шығындары кіреді.
Қазақстандағы ұялы байланыс желісінің құны БС шығындарымен шектелмейді. БС жұмыс істей бастау үшін жер телімін алу, жер алу және станцияның айналасында қажетті инфрақұрылымды құруды қамтитын қосымша қадамдар қажет. Бұл кезеңдердің шығындары жылына шамамен 40 млн еуроны құрауы мүмкін. Бұл шығындар әлемдік стандарттарға сәйкес келеді. Жабдықтар мен құрылыс жұмыстарының көп бөлігі ұялы байланыс операторларының жалпы шығындарына әсер ететін валюталық шығындарды қамтитынын атап өткен жөн.
БС құнының жоғары екенін Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі Бағдат Мусин де растады. Оның айтуынша, бір станцияның құны 100 млн теңгеге жетеді, ал оны орнату 3 айдан 9 айға дейін созылады. Жалпы, жыл соңына дейін ұялы байланыс операторлары өз қаражаты есебінен 1 мыңнан астам 5G желісінің базалық станцияларын орнатады.
Дегенмен, БС жоғары құнынан басқа, оларды орнатуға байланысты басқа да көптеген қиындықтар бар екенін атап өткен жөн. Байланыс операторлары көптеген қиындықтармен бетпе-бет келеді — инфрақұрылымды салу үшін орынның жетіспеушілігі, БС үшін бірдей тіректер және қажетсіз бюрократиялық талаптар, осыған байланысты рұқсат беру рәсімдеріне байланысты жаңа БС орнату 6 айдан бір жылға дейін созылуы мүмкін.
Бір байланыс операторының мысалында жағдайды қарастырайық. 2020–2022 жылдар аралығында Kcell ұялы байланыс операторы ауылдық жерлерде барлығы 1018 БС іске қосты, оның ішінде мемлекет алдындағы міндеттемелерді орындау шеңберінде 468 БС және ауылдық жерлерде ұялы байланыс желілерін дамыту бойынша жеке бағдарламасы бойынша 550 БС іске қосылды. Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде 900 мың ауыл тұрғыны 3G буыны ұялы байланысымен, 660 мың қазақстандық 4G буыны байланысымен қамтамасыз етілді. 2022 жылы күрделі шығындарға инвестиция 41,6 млрд теңгені құрады, оның басым бөлігі қолданыстағы желіні жаңғыртуға бағытталған. Бұл жаңарту байланыс сапасын қамтамасыз ету үшін мерзімді түрде жүзеге асырылады. Байланыс сапасын арттыру бағдарламасы аясында жабдық орнатылып, жаңартылды, монтаждау жұмыстары жүргізілген орындарда деректерді беру жылдамдығының 40%-ға дейін артты.
Айтпақшы, тұрақты байланыс сапасын сақтау үшін әрбір ұялы байланыс операторы айына шамамен 23 жаңа БС салуы керек.
Бұл ретте операторлардың алдында 5G желісін енгізу міндеті тұр. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша бесінші буын желісін енгізу жеделдетілді. Сонымен қатар, 5G желісін енгізу күрделі және қымбат жұмыс және байланыс операторлары жобаны сәтті жүзеге асыру үшін орасан зор қаражат салуы керек.
Тек 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында Kcell желісі мен инфрақұрылымын дамытуға, оның ішінде бесінші буын ұялы байланыс желісін енгізуге 78 млрд теңгеден астам ақша, ал соңғы үш жылда 106,5 млрд теңге бөлді. Сонымен қатар, инвестиция көлемі абоненттердің трафикті тұтынуының қарқынды өсуіне сәйкес келе бермейді, ол тек соңғы үш жылда шамамен 60% өсті, бұл Kcell-ден желіні кеңейтуге, оның тұрақты және сапалы жұмыс істеуіне елеулі инвестиция салуды талап етеді.
Жалпы, Қазақстандағы интернет-трафикті тұтыну әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Қазақстанда 2022 жылға арналған мобильді интернет деректерін тасымалдаудың орташа көлемі бір пайдаланушыға айына 26,5 ГБ құрады, бұл ЕАЭО-дағы көршілері мен серіктестерінен айтарлықтай көп. Мысалы, Ресейде ол 20 ГБ-қа жетпеді, Беларусьте ол 10 ГБ-тан сәл ғана асты, ал Армения, Қырғызстан, Өзбекстан және басқа елдерде 5–10 ГБ-қа да жетпеді.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше елдердегі бір пайдаланушыға мобильді интернет деректерін тасымалдаудың орташа көлемі бір пайдаланушыға айына 10,36 ГБ құрады. ЭЫДҰ-ға 38 ел кіреді, олардың үлесіне әлемдік ЖІӨ-нің жартысынан көбі келеді. Осы елдердің тек төртеуінде ғана мобильді трафикті ай сайынғы тұтыну ҚР-ға қарағанда жоғары: Латвияда (41,76 ГБ), Финляндияда (40,07 ГБ), Аустрияда (30,27 ГБ) және Литвада (27,76 ГБ). Аталған елдердің аумақтық көлемі жағынан Қазақстанмен салыстыруға келмейтінін ескерген жөн: олардың жалпы ауданы 5 есе дерлік аз. Тиісінше, бұл елдерде желіні құру және оған қызмет көрсету әлдеқайда арзан.
Жалпы, ұялы байланысты одан әрі дамыту және жетілдіру үшін қажетті болып қала отырып, телекоммуникация саласына инвестицияның өсуі жалғасады. Дегенмен, күрделі шығындардың жоғары деңгейі, сайып келгенде, тарифтердің жоғарылауына әкеліп соғады, өйткені бағаны ұстау коммуналдық сектордағыдай күрделі проблемаларды тудырады. Мәселен, Қазақстанның коммуналдық секторына инвестицияны дамыту және ұлғайту үшін «Тарифті инвестицияға айырбастау» жобасы енгізіліп, оның аясында коммуналдық қызметтерге тарифтер көтерілді. Бұл елдегі жағдайды жақсарту үшін қажет шара.
Айта кетерлігі, ҚР-дағы интернет және жалпы байланыс әлемдегі ең арзандардың қатарында. Интернетке қол жетімділік индексінің соңғы деректері бойынша Қазақстан мобильді интернет құны ең төмен (1 ГБ құны — 0,8 АҚШ доллары) елдердің рейтингінде 169 елдің ішінде 8-орынға ие болды.
Cable.co.uk сайтының мәліметінше, әлемдегі 1 ГБ мобильді интернеттің ең жоғары құны Зимбабведе: 43,75 АҚШ доллары. Бұл ретте ҚР-да бұл көрсеткіш небәрі 0,41 АҚШ долларын құрады, бұл Қазақстанға 1 ГБ мобильді интернеттің орташа құны бойынша 237 елдің ішінде 35-орынға шығуға мүмкіндік берді.