Қазақстанда KZ-CERT ұлттық әрекет ету қызметі тіркеген ақпараттық қауіпсіздікті бұзу оқиғаларының саны 46,3% өсті. Қаңтар–маусым айларында елде 2022 жылдың бірінші жартыжылдығындағы 8,9 мыңмен салыстырғанда 12,9 мыңнан астам осындай іс анықталды. Олардың көпшілігі — 8,5 мың оқиға — компьютерлік вирустардың, «құрттардың», трояндардың таралуы. Кибербұзушылық фактілерінің саны бойынша екінші орында, «Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ (МТҚ) дерегінше, 2,4 мың ботнет анықталды. Бұл хакерлер кибершабуылдар мен әртүрлі зиянды әрекеттерді жүзеге асыру үшін пайдаланатын компьютерлік желілер. Интернет деректеріне рұқсатсыз кіру және өзгерту фактілері алты есе көп — өткен жылдың бірінші жартыжылдығында 41 істің орнына 258 іс тіркелді.
Бұл ретте 2022 және 2017 жылдардағы кибершабуылдар статистикасын салыстыратын болсақ, анықталған оқиғалар санының үштен бірге азайғанын байқауға болады: 2017 жылғы 25,4 мың болса, 2022 жылы мұндай 16,7 мың іс анықталды. МТҚ статистикасы мұндай фактілердің құрылымы қаншалықты өзгергенін көрсетеді. Мысалы, 2017 жылы ботнеттер компьютерлік оқиғалардың ең көп таралған түрлерінің бірі болды, ал бес жылдан кейін олардың саны он есеге, яғни 22,9 мыңнан 2,2 мыңға дейін қысқарды. Бірақ компьютерлік вирустар мен зиянды бағдарламалар бірнеше есе жиі, 10, 9 мың анықталды. 2017 жылы көрсеткіш 360 болған.
Бұл деректерді тек қана сандық аспектіде түсіндіру дұрыс емес. Осы уақыт ішінде цифрландыруды дамытуда да, елдің ұлттық киберқауіпсіздік жүйесінде де тым көп өзгерістер болды. Жаңа қорғаныс опциялары пайда болды, Қазақстанның киберқалқаны жүйесі құрылды. Қылмыскерлердің осыдан бес жыл бұрын қолданған тәсілдері көптен бері нәтиже бермеді. Дегенмен, хакерлер де бір орында отырмайды, үнемі ақпарат пен қаржылық жүйелерге енудің жаңа схемаларын жасайды. Демек, 2017 жылдан 2022 жылға дейін анықталған киберқылмыстар санының төмендеуі өз алдына қорғаныс жүйесінің тиімділігін немесе тиімсіздігін немесе киберқылмыс белсенділігінің төмендеуін көрсетпейді.
Қылмыстық істер статистикасында жүздеген, мыңдаған киберқылмыс туралы сөз жоқ. ҚР ІІМ қызметкерлері тергейтін ақпараттық қауіпсіздік саласындағы құқық бұзушылықтардың саны небәрі он шақты деп есептеледі. Соңғы бес жылда олардың саны өзгерген жоқ. ҚР Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің (ҚС АЕК) мәліметінше, 2022 жылы сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бірыңғай тізілімінде (СТБТ) осындай 85 құқық бұзушылық тіркелген. Өткен жылдардағы қаралған істер, 142. Жыл ішінде жаңа қылмыстар саны 14,9% өсті. Биылғы жартыжылдықта тағы 43 қылмыстық іс қозғалды.
Көбіне ҚР Қылмыстық кодексінің 205-бабы — ақпаратқа немесе ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу бойынша істер қозғалған. Ал өткен және биылғы жылы тіркелген құқық бұзушылықтардың жартысына жуығы хакерлік шабуылға қатысты. Қозғалған істердің саны бойынша екінші орында ҚР Қылмыстық кодексінің 206-бабы — ақпаратты заңсыз жою немесе өзгерту. 2022 жылы мұндай 15 жағдай тіркелсе, биылғы жылдың бірінші жартыжылдығында — 14. Желіде вирустар мен басқа да зиянды бағдарламаларды құру және таратуға келетін болсақ, керісінше, ҚС АЕК жүйесінде мұндай құқық бұзушылықтар аз тіркелген: 4-5 іс.
Дәлелдемелерді жинау және мұндай қылмыстық істерді сотқа жеткізу хакерді ұстаудан кем түспесе керек. Олардың көпшілігі дәлелдемелердің немесе күдіктілердің болмауына байланысты жабылып, тарап кетеді. Мәселен, былтыр тергеу органдары қараған 142 қылмыстық істің 8-і ғана сотқа жеткен, бұл небәрі 5,6%. 40 қылмыстық іс ескіру мерзімінің өтуіне немесе күдіктінің есінің дұрыс болмауына, күдіктінің қайтыс болуына, қылмыс құрамының болмауына байланысты немесе басқа да себептер бойынша тоқтатылды. Тағы 46 құқықбұзушылық ашылмаған деп танылды немесе тергеу мерзімдерінің өтіп кетуі өтіп кетуіне байланысты жабылды.
Биыл бірінші жартыжылдықта да жағдай осындай. Қаралған 106 қылмыстық істің тек үшеуі немесе 2,8%-ы сотқа жолданған. 20 киберқылмыс бойынша тергеу тоқтатылды, 19-ы ескіру мерзімі өтіп кетіп ашылмаған күйі қалды.
Ресми деректерге сүйенсек, тергеудің назарына іліккен хакерлердің «ұстауы» осы жылдар ішінде салыстырмалы түрде аз болды. Былтыр осындай қылмыстардан келтірілген шығын көлемі 58 млн теңге болса, оның 27,6 млн теңгесі мемлекетке, 30,4 млн теңгесі жеке тұлғаларға келтірілген. Ұрланған тауарларды тек мемлекет бюджетіне қайтару мүмкін болды.
Айта кетейік, 2022 жылы және биылғы жылдың бірінші жартыжылдығында мемлекетке соңғы бес жылдағы киберқылмыстан ең көп қаржылық шығын келген — әрқайсысы 27,6 млн теңге. Былтыр жыл соңында ақша қайтарылса, биыл өтемақы әлі болмаған.
Айта кетерлігі, біз тек ақпараттық қауіпсіздік және байланыс саласындағы қылмыстық баптар бойынша ғана статистикалық мәліметтерді келтірдік (ҚР Қылмыстық кодексінің 7-тарауы. Қылмыстық кодекстің бұл бөлімінде мұндай тек тоғыз бап бар. Дегенмен, жеке деректерді ұрлауға, өтініштер мен жеке шоттарға рұқсатсыз кіруге, шоттардан ақшаны ұрлауға байланысты көптеген қылмыстар көбіне басқа санаттағы баптар — меншікке қарсы қылмыстар бойынша сараланады. Оларға, мысалы, интернет-алаяқтық, төлем карталарын пайдалана отырып, алаяқтық және т. б. Жарқын мысал ретінде қазақстандық екі банктің ақпараттық жүйесін бұзып, 2 млрд теңгеге жуық қаражатты жымқырған «Карбанак» трансұлттық қылмыстық кибер тобының хакерлеріне қатысты резонансты сот ісін айтуға болады. Сот шешімімен екі қылмыскер 8 жылға бас бостандығынан айырылды.
Қазақстанда киберқылмыс күдіктілері құқық бұзушылықтан бірнеше есе аз тіркеледі. Еске салайық, былтыр Ішкі істер министрлігі тергеушілерінің өндірісінде осындай 142 қылмыстық іс болса, киберқылмыс жасаған тұлғалардың саны небәрі 29 болды. Соның ішінде тек 13-і сотқа жіберілген өндірістегі істер бойынша айыпталушылар, Қалған 16 азаматтың қылмысы жабылған.
Бір жылда 29 күдікті соңғы бес жылдың рекорды деп айта аламыз. Өткен жылдары киберқылмыс бойынша жылына 7–12 адам қылмыстық істерге тартылатын. Сотқа 3–7 адам жеткізілген.
ҚС АЕК статистикасы сондай-ақ хакерлік шабуылмен, ақпараттық жүйелерге енумен және компьютерлік вирустарды таратумен айналысатын қазақстандық хакердің жалпы портретін құрастыруға мүмкіндік береді. Тергеушілердің көзқарасына түскендердің 99%-ы қазақстандықтар. Көбіне күдіктілер тізімінде 30 бен 39 жас аралығындағы ер адамдар, шамалысы — 20 мен 29 жас аралығындағы адамдар болды. 2017 жылдан бастап 2023 жылдың маусымына дейін киберқылмыстық істерге қатысқан 80 адамның ішінде 16–17 жас аралығындағы сегіз әйел мен екі жасөспірім болған.
