Соңғы бес жылда Қазақстанда мемлекеттік білім гранты бойынша білім алған студенттер саны 49,6% өсті. Егер 2017 жылдың қыркүйегінде бар болғаны 137,8 мың адам болса, 2022 жылға қарай грант иегерлерінің саны 206,2 мың студентке жетті.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі (ҒЖБ) 1 курс студенттері үшін грант санын жыл сайын көбейтіп отырғандықтан, тегін оқу мүмкіндігіне ие болған бақытты жандар көбейіп келеді. Мәселен, 2022 жылы тиісті ведомство үздік талапкерлерге 73 мыңға жуық тегін орын бөлсе, 2023 жылы қазірдің өзінде 88,2 мың орын бөлді. ҚР Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбектің айтуынша, 2025 жылға дейін грант саны жыл сайын 10% артады. Сонымен қатар, тиісті министрлік ішінара гранттар жүйесін енгізуді жоспарлап отыр. Бұл жүйе бойынша ҰБТ-да жинаған ұпайларына байланысты студенттер ЖОО-ға орналасады, ал олардың оқу құнының 30%–75%-ын мемлекет төлейді.
Былтыр барлық грант иегерлерінің үштен бірі дерлік (28%) инженерлік мамандықтарды алды: 57,8 мың адам. Екінші орынды болашақ ұстаздар мен тәрбиешілер иеленді: былтыр 43 мыңнан астам болашақ ұстаз бюджет есебінен еліміздің әр түрлі жоғары оқу орындарында білім алды. Үшінші орында әртүрлі IT мамандықтары мен байланыс секторының студенттері: 28,4 мың адам.
2022 және 2017 жылғы мамандықтар бойынша грант иегерлері санының құрылымын салыстыра отырып, мына үрдісті атап өтуге болады. Осы бірнеше жылда тегін негізде оқитын болашақ мұғалімдердің саны екі есеге жуық өсті: 2017 жылғы 24 мың адаммен салыстырғанда 43 мың. Осы арқылы ҚР ҒЖБМ соңғы жылдардағы бейби-буммен қатар өсіп келе жатқан педагогикалық кадрларға деген қажеттілікті толтыруға тырысуда. 2017 жылдан бастап технология және жаратылыстану ғылымдары секторында да өсім байқалды. Бірақ мемлекет есебінен оқыған болашақ дәрігерлер мен фармацевтер, керісінше, 5 мың адамға азайды. 2017 жылы мемлекет есебінен 24,9 мың болашақ дәрігерді оқытылса, 2022 жылы бұл мамандық бойынша грантпен 19,9 мың адам ғана білім алған.
Еңбек нарығындағы әртүрлі мамандықтағы кадрларға сұранысқа келетін болсақ, жаңа жұмысшыларға сұранысы жоғары салаларға білім беру, құрылыс және өңдеу өнеркәсібі жатады. Олар жалпы сұраныстың 35,8%-ын құрайды. «Атамекен» ҚР ҰКП сарапшылары өткен жылы жүргізген сараптамалық зерттеу нәтижелері бойынша осындай қорытынды жасаған болатын. Экономикаға ең соңғысы сумен қамтамасыз ету саласының жаңа шенеуніктер, өнер адамдары мен мамандары қажет болды.
Жұмыс берушілер арасында сауалнама жүргізгеннен кейін зерттеу авторлары нарықта орта білімі бар кадрларға көбірек мұқтаж деген қорытындыға келді. 2022 жылы экономикаға қажеттілердің ішінде колледж немесе училище дипломы иелерінің жалпы үлесі 52%, ал университетті бітіргені туралы құжаттар — 37% болды. Жалпы кадр қажеттілігіндегі біліктілігі жоқ жұмыс күшінің үлесі 11% болды. Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, жақын арада жағдай өте аз өзгереді. 2024 жылы жұмысшы мамандығы бар адамдарға деген қажеттілік артады.
Бір қызығы, әр түрлі өңірдегі білім беру түрлері бойынша жұмыс күшіне сұраныстың орташа көрсеткіштері айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл жекелеген өңірлердің экономикалық даму ерекшеліктеріне байланысты. Мәселен, Алматыда жалпы еңбек нарығы сұранысындағы жоғары білімі бар кадрлардың үлесі 43%, ал Шымкентте 20% ғана. Павлодар облысында ТжКБ дипломы бар жұмысшылар бос орындардың 78%-на, ал Атырау облысында 41%-на ғана қажет болған.
Білім гранттарын бөлу кезінде мемлекет назар аударатын салаларда олар қандай жалақы алады? Бұл сұраққа жауап беру үшін біз экономиканың әртүрлі салаларындағы орташа атаулы жалақы туралы деректерді талдадық. 2022 жылы білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік саладағы жалақы республикалық орташа деңгейден шамамен 20% төмен екені белгілі болды. Қазақстандағы мұғалімдер мен дәрігерлердің атаулы жалақысы 250 мың теңгеге жетпеді, ал республикалық орташа көрсеткіш 309,9 мың теңге болды. Модальды жалақыны қарастырғанда жағдай одан да аянышты көрінеді. Білім саласындағы ең көп таралған жалақы өткен жылы небәрі 68,8 мың теңгені құрады, бұл атаулы көрсеткіштен 3,6 есе аз. Қазақстандық мұғалімдер мен тәрбиешілердің көбі 2022 жылы ең төменгі деңгейге (60 мың теңге) жақын жалақыға арқа сүйей алатын болып шықты.
Дәрігерлердің жағдайы сәл жақсырақ. 2022 жылы медицинадағы модальды жалақы мұғалімдікінен 2 есе жоғары болды: 147,5 мың теңге. Мұндай үлкен айырмашылық дәрігерлердің жалақысының 51,1% өсуіне байланысты болды: 2021 жылы дәрігерлердің көбі тіпті 100 мың теңге де алған жоқ.
Өнеркәсіпте және IT секторында атаулы жалақы орташа экономикалық деңгейден жоғары: тиісінше 418,8 мың және 437 мың теңге. Бұл өте орташа көрсеткіштер, әрбір салалық топта секторлар бойынша дифференциация бар. Мысалы, өңдеу өнеркәсібінде атаулы жалақы төмен (349,9 мың теңге), ал мұнай өнеркәсібі мен кен орындарында жоғары (653,3 мың теңге). Ақпараттық-коммуникациялық секторда бағдарламашылардың, басқа IT мамандарының және телекоммуникацияға жауапты адамдардың табыстары да айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.
Бұл материалды оқитын кеншілер, металлургтер немесе ірі зауыттардың жұмысшылары келтірілген сандардағы жалақыларын мойындамауы мүмкін. Бұл таңқаларлық емес, өйткені олардың модальды жалақысы атаулыдан кемінде 2 есе төмен. Өңдеу өнеркәсібінде 2022 жылы ең көп таралған жалақы 147,7 мың теңгені, мұнай және тау-кен өндіру саласында 297,9 мың теңгені құрады.
